انواع سونوگرافی و آزمایش تشخیص واریس پا چگونه است؟

علاوه بر معاینه فیزیکی توسط متخصص، امروزه روش های دقیق و جدیدی جهت تشخیص واریس وجود دارند. تشخیص به موقع واریس اولین و موثرترین قدم برای درمان آن به حساب می آید.

• اهمیت تشخیص واریس پا
• روش های تشخیص واریس پا

واریس بیماری است که به دلیل اختلال در رگ ها و خون رسانی آن ها ایجاد می شود. این عارضه بیشتر در پاها مشهود می باشد اما سایر اعضای بدن هم ممکن است دچار آن شوند. وجود رگ های متورم و پیچ خورده نه تنها از نظر ظاهری برای بیماران ناخوشایند است، بلکه درد و ناراحتی که این بیماری ایجاد می کند هم از مشکلات واریس می باشند.

تشخیص انواع واریس پا امروزه به دلیل پیشرفت تکنولوژی و پزشکی شامل روش های متعددی می باشد که در این مقاله به طور کامل به بررسی آن ها خواهیم پرداخت.

اهمیت تشخیص واریس پا

اولین و موثرترین قدم در درمان هر بیماری تشخیص دقیق و درست آن است زیرا تشخیص اشتباه منجر به ارائه درمان نامربوط و نادرست نیز خواهد شد.

پس تشخیص درست نه تنها به انتخاب روش درمان واریس پا کمک می کند بلکه از عوارض جدی این بیماری مانند ایجاد لخته خون، زخم و یا عفونت هم جلوگیری خواهد کرد. علاوه بر این تشخیص به موقع و درست امکان درمان های ساده تر و موثرتر را فراهم می کند و مانع هدر رفتن وقت و هزینه پرداخت شده توسط بیمار می شود.

روش های تشخیص واریس پا

مهم ترین قدم در تشخیص واریس شروع با یک شرح حال جامع معاینه دقیق می باشد. شرح حال از این که چه مدت است واریس دارید؟

چه علائمی دارید و این که آیا علائم شما مرتبط با واریس است و با درمان واریس علائم مرتفع می شوند؟

همچنین شرح حال در مورد علل ثانویه و علل سیستمیک و داروهای مصرفی و ...

در مورد واریس و علائم آن، تشخیص دقیق و تعیین نقشه درمان تنها به ظاهر رگ‌ها محدود نمی‌ شود؛ به همین دلیل پزشک متخصص غیر از ویزیت اولیه و معاینه بالینی، جهت بررسی دقیق‌تر وضعیت عروق، ارزیابی میزان تخریب دریچه‌های لانه کبوتری و بررسی لایه‌ های پنهان زیرین، از روش‌ های تشخیصی پیشرفته‌ تری نیز استفاده می‌ کند.

مهم ترین روش های تشخیص واریس پا عبارتند از:

۱- معاینه فیزیکی

این مرحله اولین قدم در مسیر تشخیص است که شامل بخش‌ های زیر است:

• مشاهده مستقیم

متخصص واریس پا در ابتدا از بیمار می‌ خواهد که ترجیحاً در حالت ایستاده قرار بگیرد چرا که در این حالت جاذبه زمین باعث پر شدن سیاهرگ‌ها می‌ شود. سپس با نگاه دقیق و مستقیم، به بررسی علائم و نشانه های واریس پا از جمله شکل، موقعیت، رنگ عروق و اندازه رگ‌های واریسی طنابی، شبکه‌ای یا عنکبوتی می‌ پردازد.

• لمس رگ ها

پزشک با انگشتان خود مسیر رگ‌های متورم را به آرامی لمس و فشاری ملایم وارد می‌ کند. با این کار میزان تورم، سفتی، حرارت موضعی و حساسیت به درد رگ‌ها ارزیابی شده و وجود یا عدم وجود بافت‌ های فیبروزه و سخت در زیر پوست مشخص می‌ شود.

• تست های مانور

در این نوع تست‌های کلینیکی، موقعیت و واکنش رگ‌های واریسی توسط پزشک در حالت‌های مختلف ایستاده، خوابیده یا در زمان انقباض عضلانی بررسی می‌ شود تا سرعت پس زدن خون سنجیده شود.

به عنوان یک مثال علمی در همین زمینه، برای ارزیابی دقیق بیماری واریکوسل که نوعی واریس بیضه در آقایان است، از تست اختصاصی مانور والسالوا استفاده می‌ شود؛ در این تکنیک از بیمار خواسته می‌ شود تا شبیه به حالت زور زدن، نفس خود را حبس کرده و به شکم خود فشار وارد کند، در این حالت به دلیل افزایش فشار داخلی، رگ‌های متورم، گشاد و نارسا به وضوح قابل مشاهده و لمس خواهند شد.

۲- سونوگرافی و آزمایش های تشخیص واریس پا

از آنجا که پزشک قادر به دیدن درون رگ‌ها و لایه‌ های عمقی نیست، استفاده از تکنولوژی‌ های تصویری برای بررسی جریان خون الزامی است:

• سونوگرافی داپلر رنگی

این روش بدون درد و غیرتهاجمی، به عنوان مهم‌ ترین ابزار تشخیصی برای هر نوع واریسی شناخته می‌ شود. در این تکنیک، پزشک با حرکت دادن پروب سونوگرافی روی پا، امواج صوتی را به درون بافت‌ها می‌ فرستد.

این دستگاه تصاویری رنگی و زنده از جهت و سرعت حرکت خون در سیاهرگ‌ها به نمایش می‌ گذارد. سونوگرافی داپلر به طور دقیق نشان می‌ دهد که کدام دریچه‌های لانه کبوتری دچار نارسایی شده‌اند، آیا خون به سمت عقب پس زده می شود (رفلاکس وریدی) یا خیر و از همه مهم‌ تر خطر وجود هرگونه لخته خون پنهان در رگ‌های عمقی یا سطحی را فوراً آشکار می‌ سازد. این روش موارد زیر را بررسی می کند:

- ساختار رگ و آناتومی عروق

- علل اولیه و ثانویه واریس

- وجود لخته و انسداد در وریدهای سطحی و عمقی

- جهت جریان خون در رگ ها، وجود رفلاکس، زمان رفلاکس، شدت و طول رفلاکس

سونوگرافی داپلر نیازی به بخیه، برش و یا تزریق ندارد و بدون درد و ناراحتی مانند سونوگرافی معمولی انجام می شود. این نوع تشخیص، دقت بسیار بالایی در ارائه تصاویر واضح از رگ ها و جریان خون دارد. از این روش به عنوان هدایت درمان هایی مانند اسکلروتراپی یا لیزر درون وریدی هم استفاده می شود.

انجام آن وقت گیر نیست و به تجهیزات خاصی نیاز ندارد علاوه بر این نسبت به سایر روش ها هزینه کمتری دارد. نیاز به آمادگی خاصی توسط بیمار نیست و پوشیدن لباس گشاد و راحت کافی است.

با توجه به مزایایی که نام بردیم، بیشترین کاربرد را در تشخیص واریس دارد.

• سونوگرافی داپلکس

این روش ترکیبی از داپلر و سونوگرافی می باشد. مانند روش قبلی به دلیل استفاده از امواج صوتی و غیرتهاجمی بودن، عوارض و خطری ایجاد نمی کند و در دسترس و هزینه کمی دارد. سونوگرافی داپلکس معمولا به حالت ایستاده و شبیه سونوگرافی معمولی انجام می شود و می توان جریان خون در رگ ها، عملکرد دریچه های رگ، محل و اندازه رگ های واریسی یا وجود لخته خون و به طور کلی تشخیص اولیه واریس را به وسیله آن بررسی کرد.

• پلتیسموگرافی

این روش بیشتر جهت ارزیابی و تشخیص نارسایی وریدی کاربرد دارد. پلتیسموگرافی تغییرات حجم یک عضو را بررسی می کند. در مورد واریس برای اندازه گیری تغییرات حجم و عملکرد پمپ عضلانی ساق پا که در برگشت خون به قلب نقش دارد؛ کاربرد دارد که به وسیله آن اطلاعاتی درمورد سرعت تخلیه وریدی، انسداد رگ ها و عملکرد دریچه ها به دست می آید.

این تشخیص به صورت خوابیده یا ایستاده، در حالی که کاف های فشار(مانند کاف فشار خون) روی پا و حسگرها به پوست وصل شده اند انجام می شود.

این روش هم مانند داپلر و داپلکس غیرتهاجمی، بدون درد و عارضه است و نیاز به آمادگی خاصی ندارد. بیمار ممکن است فقط فشار ملایمی ناشی از کاف دور پا احساس کند.

پلتیسموگرافی نیاز به زمان و هزینه بیشتری دارد و از این جهت بیشتر در کنار سایر روش های تشخیصی به کار می رود.

• ونوگرافی

در روش ونوگرافی یا فلبوگرافی یک ماده حاجب داخل رگ تزریق می شود و سپس با اشعه ایکس از رگ ها تصویربرداری می کنند. این تشخیص هم تصویر دقیقی از رگ ها و مسیر جریان خون ارائه می کند و برای بررسی واریس های پیچیده و خصوصا قبل از جراحی یا ارزیابی نتایج پس از آن کاربرد دارد. 

در ونوگرافی بیمار به پشت دراز می کشد. پس از تزریق ماده حاجب، تصویربرداری با اشعه ایکس (تصویربرداری ویدئویی زنده) انجام می شود.

از آن جا که این روش تهاجمی است، از ماده حاجب و اشعه ایکس استفاده می شود و هزینه بالاتری دارد بنابراین نسبت به روش های قبلی کمتر مورد استفاده قرار می گیرد.

• ونوگرافی رزونانس مغناطیسی (MRV)

در حال حاضر این تکنیک پیشرفته به عنوان جایگزینی ایمن‌ تر و دقیق‌ تر برای ونوگرافی سنتی شناخته می‌ شود. در این روش، با استفاده از امواج مغناطیسی قدرتمند (MRI) و بدون نیاز به تابش اشعه‌ های مضر ایکس، تصاویر سه‌ بعدی و باکیفیتی از ساختار آناتومیک و جهت جریان خون در سیاهرگ‌ها به دست می‌ آید.

بزرگ‌ ترین مزیت این روش، غیرتهاجمی بودن آن است؛ یعنی برخلاف روش قدیمی نیازی به وارد کردن کاتتر و سوزن به درون رگ‌های پا نیست.

پزشکان متخصص عروق معمولاً زمانی از این اسکن تخصصی استفاده می‌ کنند که نیاز به بررسی رگ‌های بسیار عمیق پنهان در پشت ماهیچه‌ ها، ردیابی لخته‌ های خون خطرناک در شکم و یا بررسی واریس‌ های پیچیده ناحیه لگن داشته باشند تا بتوانند بدون هیچ‌ گونه عارضه یا دردی برای بیمار، نقشه درمانی دقیقی را طراحی کنند.

• آزمایش ترندلنبرگ

آزمایش ترندلنبرگ برای ارزیابی عملکرد دریچه های رگ ها به کار می رود. ابتدا بیمار دراز می کشد و سپس پای مبتلا به واریس بالا برده می شود. سپس پزشک یک بند یا تسمه مخصوص که به آن تورنیکه می گویند را در قسمت بالای ران می بندد. بیمار دوباره به آرامی می ایستد و پزشک سرعت پر شدن خون در رگ های سطحی را بررسی می کند. پر شدن سریع یا غیر عادی رگ ها می تواند نشانه اختلال و نارسایی دریچه ها باشد.

این آزمایش بیشتر برای ارزیابی های مقدماتی کاربرد دارد و برای تشخیص دقیق تر باید از روش هایی مانند سونوگرافی داپلر استفاده شود.

• MRI و سی تی اسکن

دستگاه‌ های پیشرفته ام‌آر‌آی (MRI) و سی‌تی اسکن عروقی تصاویر فوق‌العاده دقیق، سه‌ بعدی و با کیفیتی از ساختار آناتومیک رگ‌ها و دیواره آن‌ ها ارائه می‌ دهند. این تصویربرداری‌ های تخصصی اصولاً در موارد خاص، مبهم یا بسیار پیچیده عروقی کاربرد دارند؛ به ویژه هنگامی که پزشک متخصص نیاز به بررسی وسیع‌ تر و همه‌جانبه‌ تر شبکه جریان خون در سیاهرگ‌های عمیق داخلی داشته باشد.

برای مثال، زمانی که منشأ نارسایی عروق در داخل شکم قرار دارد یا بیمار مشکوک به واریس ناحیه لگن (سندرم احتقان لگنی) است، این اسکن‌ های پیشرفته به کمک پزشک می‌ آیند تا هرگونه فشردگی رگ‌ها توسط بافت‌های مجاور یا انسدادهای وریدی در سطوح بالاتر بدن را به طور دقیق ردیابی و آشکار کنند.

جمع بندی

تشخیص به موقع و دقیق واریس، در سرعت درمان و جلوگیری از عوارض ناشی از آن نقش موثری دارد. پزشک با توجه به نوع واریس و شرایط بیمار روش تشخیص مناسب را انتخاب می کند. از میان روش هایی که در این مقاله نام بردیم، سونوگرافی داپلر به جهت دقت و سرعت بالا، کم هزینه بودن و مناسب جهت تشخیص و ارزیابی های اولیه واریس بیشترین کاربرد را نسبت به سایر روش ها دارد.

سوالات متداول

۱- سونوگرافی داپلر چگونه انجام می شود و آیا درد دارد؟

کمی ژل روی پوست مالیده می شود و سپس پروب سونوگرافی روی پاها حرکت می کند. این روش کاملا بی خطر و بدون درد است.

۲- آیا آزمایش خون برای تشخیص واریس لازم است؟

به طور کلی آزمایش خونی برای تشخیص مستقیم خودِ بیماری واریس وجود ندارد و این عارضه تنها با معاینه و سونوگرافی تشخیص داده می‌ شود.

با این حال اگر پزشک به عوارض خطرانکی مانند ایجاد لخته خون پنهان در رگ‌های عمقی (DVT) مشکوک شود، آزمایش خون را تجویز می‌ کند. همچنین در صورت وجود واریس‌ های مکرر و ارثی در سنین پایین، آزمایش‌ های تخصصی خون برای بررسی اختلالات انعقادی و ژنتیکی انجام می‌ گیرد. در نهایت، گاهی این آزمایش‌ ها صرفاً برای رد کردن سایر علل ورم پا، مانند مشکلات کلیوی یا کبدی، درخواست می‌ شوند.

۳- چگونه خودم در خانه می توانم واریس پا را تشخیص دهم؟

در صورت وجود علائمی مانند رگ های متورم، برآمده یا بنفش و آبی، احساس درد و ناراحتی در پاها، سندرم پاهای بی قرار، زخم و خونریزی و تغییر رنگ پوست می توانید واریس پا را تشخیص دهید. با این وجود ممکن است به دلیل واریس عمقی علائمی نداشته باشید و جهت تشخیص باید حتما به پزشک مراجعه کنید.

۴- آیا بعد از تشخیص واریس باید هر سال سونوگرافی را تکرار کنم؟

پاسخ این سوال کاملاً به شدت بیماری، نوع رگ‌های درگیر و میزان تغییرات علائم شما بستگی دارد و یک نسخه واحد برای همه بیماران وجود ندارد. در حالت کلی، نیازی به تکرار سالانه و روتین سونوگرافی داپلر نیست؛ تکرار آن هر ۲ تا ۳ سال یک‌بار جهت پایش وضعیت عروق کفایت می‌ کند.

با این حال، در صورت بروز علائم جدید و نگران‌ کننده مانند تورم شدید و ناگهانی، درد مفرط، تغییر رنگ پوست یا خونریزی از رگ‌ها باید فوراً این آزمایش را تکرار کرد. همچنین پس از انجام درمان‌ های تهاجمی (مثل لیزر یا اسکلروتراپی)، پزشک برای اطمینان از موفقیت درمان ممکن است فواصل کوتاه‌ تری را برای سونوگرافی تعیین کند.