نوار قلب (ECG) یا الکتروکاردیوگرام

نوار قلب معمولا اولین تست در شروع روند معاینات و تشخیص است. ECG یک تست سریع، آسان، بدون عوارض، بدون درد و بدون اشعه است.

• ECG از چه زمانی استفاده شد؟
• نوار قلب چیست؟
• روش نوار قلب گرفتن
• مهم‌ ترین اطلاعاتی که نوار قلب می‌ دهد چیست؟
• انواع لیدهای نوار قلب
• نوار قلب در خانم ها
• نوار قلب طبیعی و نرمال
• مزایای الکتروکاردیوگرام
• هولتر ضربان قلب
• فرق نوار قلب با اکو چیست؟

نوار قلب معمولاً اولین تست در شروع روند معاینات و تشخیص بیماری‌ های قلبی-عروقی است. این تست با ثبت سیگنال‌های الکتریکی که از طریق عضلات قلب ایجاد می‌ شوند، تصویری دقیق از عملکرد ریتمیک قلب ارائه می‌ دهد.

• ویژگی‌ های تست: ECG یک تست سریع، آسان، بدون عوارض، بدون درد و بدون اشعه است که در مطب انجام می‌ شود. این آزمایش در کمتر از ۵ تا ۱۰ دقیقه انجام شده و نتایج آن به صورت فوری جهت تحلیل در اختیار پزشک قرار می‌ گیرد.

• مکانیسم عمل: این روش غیر تهاجمی برای ثبت فعالیت الکتریکی قلب استفاده می‌ شود. در این روش، الکترودهای کوچکی در نقاط استراتژیک سینه، دست‌ها و پاها قرار می‌ گیرند تا بردار الکتریکی قلب را از زوایای مختلف بررسی کنند.

• کاربرد تشخیصی: پزشک با تحلیل موج‌ ها در نوار قلب، می‌تواند اختلالاتی نظیر آریتمی (ضربان نامنظم)، ایسکمی (کم‌ خونی موضعی قلب)، بزرگ شدن حفره‌ های قلبی و یا اثرات داروهای قلبی را به دقت ارزیابی کند.

ECG از چه زمانی استفاده شد؟

در سال ۱۹۰۲ دستگاه الکتروکاردیوگرافی توسط ویلم اینتهوون زیست شناس هلندی اختراع شد.

از آن زمان به بعد این روش با پیشرفته تر و مجهزتر شدن دستگاه ها برای تشخیص بسیاری از بیماری های قلبی به کار برده شد. امروزه دستگاه‌ های نوار قلب از مدل‌های غول‌ پیکر به دستگاه‌ های کوچک دیجیتالی، ساعت‌ های هوشمند و مانیتورهای قابل حمل (هولتر) تبدیل شده‌ اند که دقت و حساسیت بسیار بالاتری در شناسایی کوچک‌ ترین اختلالات ریتمیک یا آریتمی دارند.

نوار قلب چیست؟

در این روش الکترودهایی را روی پوست بدن و در نواحی قفسه سینه، بازو و پا قرار می دهند و فعالیت الکتریکی قلب توسط دستگاهی ثبت می شود. در واقع امواج الکتریکی که توسط قلب ایجاد می شود دریافت و در دستگاه به صورت منحنی هایی نشان داده می شود. 

پزشک با تحلیل این منحنی ها اطلاعاتی در مورد اندازه، عضله و ضربان قلب به دست می آورد.

روش نوار قلب گرفتن

نوار قلب می تواند در کلینیک یا بیمارستان انجام شود و طبق مراحل زیر انجام می شود:

• آماده شدن بیمار

در ابتدا بیمار روی تخت دراز می‌ کشد و لباس‌ های قسمت بالاتنه برداشته می‌ شوند. توصیه می‌ شود بیمار در زمان انجام تست کاملاً آرام باشد زیرا تنفس تند یا لرزش عضلات می‌ تواند باعث ایجاد پارازیت در نتایج نوار قلب شود. اگر در ناحیه قفسه سینه موهای ضخیمی دارید، ممکن است نیاز باشد بخش کوچکی از آن تراشیده شود تا الکترودها تماس مستقیم و کاملی با سطح پوست داشته باشند و از خطای دستگاه جلوگیری شود.

• نصب الکترودها و لیدها

الکترودها به نقاط مشخصی از بدن وصل می‌ شوند. برای ثبت دقیق سیگنال‌ ها، پوست در محل اتصال الکترودها باید خشک و تمیز باشد. در برخی موارد، تکنسین از یک ژل هادی مخصوص برای افزایش رسانایی و انتقال بهتر سیگنال‌ های الکتریکی به دستگاه استفاده می‌ کند. این الکترودها معمولاً در ۶ نقطه روی قفسه سینه و ۴ نقطه روی دست‌ها و پاها چسبانده می‌ شوند تا یک تصویر ۱۲ ضلعی از زوایای مختلف قلب ایجاد کنند.

• ثبت و پردازش فعالیت قلب

پس از نصب الکترودها، دستگاه در عرض چند ثانیه فعالیت الکتریکی را ثبت و منحنی مربوط به آن را روی کاغذ مخصوص یا مانیتور ایجاد می‌ کند. در طول ثبت نوار، بیمار نباید صحبت کند یا حرکت نماید تا امواج به وضوح ترسیم شوند. اتمام تست و تفسیر پس از انجام تست که معمولاً کمتر از ۵ دقیقه طول می‌ کشد، الکترودها جدا شده و ژل از روی پوست پاک می‌ شود. سپس پزشک نتایج را بررسی کرده و با اندازه‌ گیری فواصل زمانی بین موج‌ ها به تشخیص بیماری‌ هایی نظیر گرفتگی عروق کرونر، سکته‌ های قدیمی یا اختلالات دریچه‌ ای می‌ پردازد.

مهم‌ ترین اطلاعاتی که نوار قلب می‌ دهد چیست؟

۱. بررسی علل انواع تپش قلب و آریتمی‌ های قلبی

۲. بررسی سکته قلبی و کاهش شدید جریان خون به قلب در بیمارانی که با درد قفسه سینه مراجعه می‌ کنند.

۳. تشخیص مواردی مانند افزایش ضخامت و اندازه دیواره قلب در بیماران فشار خون، آمبولی ریه و ...

۴. بررسی نارسایی قلبی

انواع لیدهای نوار قلب

برای دستگاه نوار قلب ۱۲ لید استفاده می شود که از ۶ لید اندامی که می توانند بر روی بازو و پا متصل شوند و از ۶ لید دیگر برای قفسه سینه استفاده می شود.

این لیدها نامنظم بودن یا آریتمی ضربان قلب را نشان می دهند. گاهی ممکن است اطلاعاتی که توسط لیدهای نوار قلب ارائه می شود طبیعی باشد و اگر پزشک به بیماری قلبی مشکوک باشد روش های دیگری را برای تشخیص به کار می برد.

نوار قلب پوستریور

در روش پوستریور ECG به صورتی انجام می شود که بیمار از پشت خوابیده است. محل نصب لیدهای قفسه سینه در این روش با کمی تغییرات انجام می شود.

نوار قلب در خانم ها

گرفتن نوار قلب از خانم ها دشواری و پیچیدگی خاصی ندارد و برخلاف آقایان که ممکن است به دلیل داشتن مو روی بدن خود نیاز به شیو یا استفاده از ژل برای نصب الکترودها باشد، در خانم ها الکترودها به راحتی نصب و با پوست تماس پیدا می کنند. 

بیمار باید از بالا تنه برهنه باشد و هر گونه زیور آلات و فلزات را قبل از گرفتن ECG از بدن خود دور کند.

نوار قلب در بارداری خطرناک است؟

گرفتن نوار قلب در دوران حاملگی و بارداری هیچ خطری برای مادر و جنین ندارد زیرا یک روش ایمن و بدون خطر است. تپش قلب که در دوران حاملگی بسیار شایع است و همچنین مادرانی که مبتلا به بیماری قلبی می باشند ممکن است نیاز به گرفتن نوار قلب داشته باشند.

نوار قلب طبیعی و نرمال

ضربان قلب طبیعی ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه می باشد. اگر ضربان قلب بیمار بیشتر یا کمتر از این اندازه باشد ثبت و قابل تشخیص خواهد بود. علاوه بر این ریتم تپش قلب باید منظم و یکنواخت باشد. موج ها و منحنی هایی که توسط دستگاه نمایش داده می شود نیز باید دارای شکل طبیعی باشند که توسط پزشک قابل تشخیص خواهد بود.

معایب و محدودیت های نوار قلب

علیرغم اینکه نوار قلب یک ابزار حیاتی و در دسترس است اما این روش می‌ تواند محدودیت‌های خاصی داشته باشد که باید به آن‌ ها توجه کرد:

• عدم تشخیص آریتمی‌ های گذرا: بزرگترین محدودیت ECG این است که تنها وضعیت قلب را در همان چند ثانیه کوتاهی که دستگاه متصل است ثبت می‌ کند. بسیاری از اختلالات ریتم قلب (آریتمی‌ ها) به صورت گذرا و ناگهانی رخ می‌ دهند و ممکن است در لحظه گرفتن نوار قلب، بیمار در وضعیت نرمال باشد و هیچ مشکلی در نوار مشاهده نشود.

• تاثیر عوامل محیطی و روانی: اضطراب، استرس شدید و یا حتی فعالیت بدنی بلافاصله قبل از تست می‌ تواند باعث افزایش ضربان قلب کاذب شود که نتایج را از حالت نرمال خارج می‌ کند. همچنین لرزش بدن، صحبت کردن یا وجود تجهیزات الکترونیکی در اطراف بیمار می‌تواند باعث ایجاد "نویز" یا پارازیت در منحنی‌ ها شود و دقت تشخیص پزشک را کاهش دهد.

• نتایج "نرمالِ کاذب" در گرفتگی عروق: برخی از مشکلات جدی قلبی، مانند گرفتگی‌ های جزئی عروق کرونر ممکن است در نوار قلب حالت استراحت قابل تشخیص نباشند. در واقع قلب در حالت عادی ممکن است عملکرد درستی نشان دهد اما تحت فشار (مانند ورزش) دچار اختلال شود.

• نیاز به تست‌ های تکمیلی: نوار قلب تنها فعالیت الکتریکی را نشان می‌ دهد و نمی‌ تواند تصویری از ساختار فیزیکی، وضعیت دریچه‌ ها و یا قدرت عضلانی قلب ارائه دهد. بنابراین نوار قلب نرمال لزوماً به معنای سلامت کامل قلب نیست و در صورت وجود علائم، پزشک باید تست‌ های دقیق‌ تری را تجویز کند.

مزایای الکتروکاردیوگرام

•  بدون هیچ درد و خونریزی 

•  راحتی و آسان بودن انجام آن

• نیاز به آمادگی خاصی قبل از انجام آن مثل ناشتا بودن و ... نیست

• تشخیص سریع و آسان

• بدون عوارض

هولتر ضربان قلب

هولتر ضربان قلب یک دستگاه کوچک است که به بیمار متصل می‌شود و به مدّت چند روز ضربان قلب را ضبط می‌ کند.

دستگاه‌ های هولتر ضربان در انواع مختلفی از موارد سیم دار و موارد بدون سیم در بازار موجود می‌باشند و می‌توانند ضربان قلب را از ۱ روز الی ۲ تا ۳ سال هم ضبط کنند. سپس کامپیوتر اطلاعات دستگاه را آنالیز می‌کند و انواع آریتمی‌های قلبی و انواع تپش قلب و کندی‌های ضربانِ قلب را مشخص می‌کند.

هولتر ضربان قلب در چه مواردی کاربرد دارد؟

۱. در افرادی‌ که تپش قلب گهگاهی دارند.

۲. در افرادی‌ که احساس نامنظمی در ضربان قلب دارند.

فرق نوار قلب با اکو چیست؟

اگر چه هر دو روش برای ارزیابی قلب به کار می روند اما دارای تفاوت هایی از نظر چگونگی انجام، ارزیابی، مزایا و محدودیت ها نیز می باشند:

• چگونگی انجام

در نوار قلب به وسیله الکترودهایی که به بدن وصل می شوند فعالیت الکتریکی قلب را اندازه می گیرند اما در اکو امواج صوتی با فرکانس بالا به سمت قلب فرستاده می شود و بازتاب آن ها به صورت تصویر نشان داده می شود.

• ارزیابی

نوار قلب جهت ارزیابی ریتم قلب، آسیب دیدگی قلب، اندازه و ضخامت عضله قلب به کار می رود اما در اکو عملکرد دریچه های قلب، اندازه حفره ها، تشخیص وجود لخته خون، بررسی ساختار قلب، ضخامت دیواره و جریان خون قلب مورد بررسی قرار می گیرد.

• مزایا

نوار قلب روشی ساده، سریع است و تغییرات ریتم قلب را به خوبی نشان می دهد علاوه بر این هزینه کمتری نسبت به اکو دارد. در اکو تصویر واضح و دقیقی از قلب و مشکلات ساختاری و عملکردی قلب را به خوبی نشان می دهد.

• محدودیت ها و معایب

در ECG فقط فعالیت الکتریکی قلب نشان داده می شود و نمی توان ساختار قلب، جریان خون و دریچه ها را مشاهده کرد. 

در اکوکاردیوگرافی نیاز به متخصص و پزشک می باشد و گاهی ممکن است به دلایلی مثل چاقی بیمار یا ضخامت استخوان های قفسه سینه، کیفیت تصاویر مناسب نباشد.

سوالات متداول

۱. آیا نوار قلب می‌ تواند سکته قلبی را پیش‌ بینی کند؟

نوار قلب وضعیت فعلی قلب و آسیب‌ های گذشته را به دقت نشان می‌ دهد. این تست می‌ تواند علائم «ایسکمی» یا کم‌ خونی موضعی قلب را که پیش‌ درآمد سکته است شناسایی کند؛ اما برای پیش‌ بینی دقیق‌ تر در افرادی که علائم مشکوک دارند، ممکن است پزشک تست ورزش یا اکوکاردیوگرافی را نیز توصیه کند.

۲. آیا انجام نوار قلب خطر یا عوارض جانبی دارد؟

خیر. نوار قلب یک روش کاملاً غیرتهاجمی و ایمن است. دستگاه نوار قلب هیچ‌ گونه الکتریسیته‌ای به بدن شما وارد نمی‌ کند بلکه تنها جریان‌ های الکتریکی طبیعی قلب شما را دریافت و ثبت می‌ کند. بنابراین انجام آن برای زنان باردار، کودکان و سالمندان هیچ خطری ندارد.

۳. آیا نوار قلب گرفتگی رگ‌ های قلب را نشان می‌ دهد؟

نوار قلب می‌ تواند نشانه‌ های غیرمستقیم گرفتگی عروق کرونر را نشان دهد. اگر گرفتگی باعث تغییر در ریتم یا الگوی الکتریکی قلب شده باشد در نوار مشخص می‌ شود. با این حال در برخی موارد که گرفتگی جزئی است، ممکن است نوار قلب در حالت استراحت نرمال باشد و پزشک برای بررسی دقیق‌تر از «تست ورزش» استفاده کند.

۴. قبل از انجام نوار قلب چه نکاتی را رعایت کنیم؟

• از مصرف نوشیدنی‌ های حاوی کافئین (قهوه و چای) یا کشیدن سیگار ۲ ساعت قبل از تست خودداری کنید زیرا باعث تغییر در ضربان قلب می‌ شوند.

• از زدن لوسیون یا روغن به پوست قفسه سینه اجتناب کنید تا الکترودها به خوبی بچسبند.

• حتماً پزشک را از داروهای مصرفی خود به‌ ویژه داروهای قلبی و فشار خون، مطلع کنید زیرا برخی داروها الگوی امواج نوار قلب را تغییر می‌ دهند.

۵. تفاوت نوار قلب با اکوکاردیوگرافی چیست؟

این دو تست مکمل یکدیگرند. نوار قلب (ECG) فعالیت الکتریکی و ریتم قلب را بررسی می‌ کند در حالی که اکوکاردیوگرافی (اکو) یک سونوگرافی از قلب است که ساختار فیزیکی، دریچه‌ ها و قدرت پمپاژ خون را ارزیابی می‌ کند.

۶. نتایج نوار قلب چقدر اعتبار دارد؟

نوار قلب یک تصویر از وضعیت قلب در همان لحظه است. برخی اختلالات قلبی مانند آریتمی‌ های دوره‌ای ممکن است در لحظه گرفتن نوار ظاهر نشوند. در چنین مواردی پزشک ممکن است از «هولتر مانیتورینگ ۲۴ ساعته» که در مقاله توضیح دادیم، استفاده کند تا قلب را در تمام طول شبانه‌ روز تحت نظر بگیرد.