اکو قلب چیست و چه چیزی مشخص می شود؟
اکوکاردیوگرافی روشی تشخیصی است که به آن سونوگرافی یا اکوی قلب هم گفته می شود و یکی از پرکاربردترین روش های ارزیابی ساختمان قلب و تشخیص بیماری های قلبی به شمار می رود.
اکوکاردیوگرافی روشی تشخیصی است که به آن سونوگرافی یا اکوی قلب هم گفته می شود و یکی از پرکاربردترین روش های ارزیابی ساختمان قلب و تشخیص بیماری های قلبی به شمار می رود.
اکوکاردیوگرافی یا اکو قلب یک روش تشخیصی استاندارد است که با استفاده از امواج صوتی درون قلب را نمایش می دهد و با کمک آن می توان به ارزیابی بیماری و ناراحتی قلبی پرداخت.
این روش یکی از پرکاربردترین روش های تشخیصی قلب است و می توان جهت بررسی اندازه و شکل قلب، بررسی حفرات قلب، بررسی دریچه های قلب، بررسی عضله قلب و فشار ریه به کار رود.
بزرگ ترین مزیت این روش این است که تهاجمی نیست و هیچ خطر یا عارضه جانبی ندارد و حتی به راحتی در دوران بارداری نیز قابل انجام است.
این تکنولوژی با بهره گیری از فرکانس های بالای صوتی که فراتر از آستانه شنوایی انسان است، تصاویری متحرک و سریع از ساختار قلب تولید می کند. در واقع زمانی که پروب دستگاه بر روی قفسه سینه حرکت داده می شود، برخورد این امواج به دیواره ها و دریچه های در حال حرکت، بازتابی ایجاد می کند که توسط رایانه به داده های تصویری دقیق تبدیل می شود.
علاوه بر این، اکوکاردیوگرافی داپلر رنگی به پزشک این امکان را می دهد تا جهت و سرعت جریان خون را در داخل حفره ها مشاهده کند؛ این قابلیت در تشخیص ناهنجاری های مادرزادی قلب، سوراخ های بین دهلیزی و یا تنگی های پنهان دریچهای نقش کلیدی ایفا می کند.
از آنجایی که این تست نیازی به آمادگی قبلی مانند ناشتا بودن یا قطع داروهای روزانه ندارد و نتایج آن بلافاصله پس از اتمام تست قابل تفسیر است، به عنوان مطمئن ترین ابزار غربالگری در معاینات دورهای شناخته می شود. با تشخیص به موقع ضخیم شدن دیواره قلب در افراد دارای فشار خون بالا از طریق اکو، می توان از بروز عوارض جبران ناپذیری همچون ایست قلبی پیشگیری کرد.
انواع اکوکاردیوگرافی قلب و کاربردهای آن ها:
۱- اکوکاردیوگرافی ترانس توراسیک
متداول ترین روش انجام اکو است که کاملاً غیرتهاجمی و از روی قفسه سینه، ارزیابی های اولیه قلبی انجام شود. این روش برای اندازه گیری کسر تخلیه قلب و تشخیص ضخامت دیواره های قلب استانداردترین گزینه است.
۲- اکوکاردیوگرافی مری
در این روش یک دوربین از طریق اندوسکوپی وارد مری شده و به پشت قلب میرود. از آنجایی که مری دقیقاً در پشت قلب قرار دارد، تصاویر بسیار شفاف تری بدون مزاحمت دنده ها و ریه ها به دست می آید. این روش عمدتاً برای بررسی ساختارهای پشت قلب بهخصوص حفرات سمت چپ، دریچه میترال، تشخیص لخته های خونی قبل از عمل های جراحی و یا بررسی عفونت های دریچه ای کاربرد دارد.
۳- استرس اکوکاردیوگرافی
جهت بررسی گرفتگی رگ های قلب از این روش استفاده می گردد. در این تست، اکوی قلب یکبار در حالت استراحت و یکبار در حالت فعالیت شدید یا با استفاده از داروهای محرک انجام می شود تا عملکرد قلب تحت فشار سنجیده شود. در ادامه در مورد آن به طور کامل توضیح خواهیم داد.
اکو قلب چگونه انجام می شود؟
اکو قلب چگونه انجام می شود؟
اکوکاردیوگرافی که به آن سونوگرافی قلب هم گفته می شود، روشی ایمن و بدون درد است.
روش انجام اکوی قلب به این صورت است: ابتدا روی تخت دراز می کشید و مقداری ژل مخصوص روی پوست قفسه سینه شما جهت بهتر عبور کردن امواج صوتی از پوست و حذف هوای بین مبدل و بدن قرار می گیرد. سپس دستگاهی به نام مبدل یا پروب روی قفسه سینه شما حرکت داده می شود. این دستگاه امواج صوتی را ارسال کرده و بازتاب آن ها را دریافت می کند؛ در نهایت این اطلاعات در لحظه توسط رایانه پردازش شده و تصاویر زنده قلب روی مانیتور نشان داده می شوند.
نکات مهم در زمان انجام تست:
برای انجام اکو (به جز موارد خاص مانند اکوی مری) نیاز به آمادگی خاصی از قبل نمی باشد.
این تست می تواند در مطب پزشک، کلینیک یا بیمارستان انجام شود.
در حین تست ممکن است پزشک از شما بخواهد برای لحظاتی نفس خود را حبس کنید یا تغییر جهت دهید تا زاویه بهتری برای تصویربرداری از دریچه ها ایجاد شود.
کل فرایند معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه به طول می انجامد.
چه زمانی اکو قلب لازم است؟
اکو به عنوان روش تشخیص اولیه در اکثر مشکلات قلبی لازم است که انجام شود.
۱- تنگی نفس:
یکی از علل تنگی نفس؛ ضعف عضله قلب، مشکلات دریچه های قلب (نارسایی دریچه های قلب و تنگی دریچه ها) و افزایش فشار ریه می باشد که در اکو مشخص می شود.
۲- درد قفسه سینه
۳- تپش قلب
۴- بیماران کاندید شیمی درمانی و رادیوتراپی جهت درمان سرطان
۵- بررسی گرفتگی عروق کرونر قلب (توسط تست استرس اکو)
6- بررسی نقایص مادرزادی قلب
۷- فشار خون و بررسی عوارض فشار خون و بررسی علل فشار خون (مانند کوارکتاسیون آئورت و ...)
8- وجود توده های قلبی: مانند لخته درون حفرات قلب- تومور قلب
۹- بررسی میزان مایع و آب در اطراف قلب (پریکارد)
استرس اکوکاردیوگرافی
در حال حاضر جهت بررسی تنگی عروق کرونر قلب یا همان رگ های تغذیه کننده عضله قلب از تستهای استرسی استفاده می گردد. تستهای استرسی شامل تست ورزش ساده، اسکن هسته ای و استرس اکوکاردیوگرافی می باشند. اساس کار این تست ها این است که عملکرد قلب را در وضعیتی که نیاز به اکسیژن و خون رسانی افزایش می یابد، ارزیابی کنند.
چرا استرس اکو بر سایر روش ها برتری دارد؟
در بین این روش ها، استرس اکو دقیق ترین تست استرس سرپایی است که جهت بررسی گرفتگی عروق انجام می شود و دقت آن از تست ورزش و اسکن هسته ای بیشتر است. دلایل اصلی این برتری عبارتند از:
دقت تشخیصی بالا: برخلاف تست ورزش که تنها بر اساس تغییرات نوار قلب قضاوت می کند، در استرس اکو حرکت دیواره های قلب به صورت مستقیم مشاهده می شود؛ لذا احتمال خطای "مثبت کاذب" یا "منفی کاذب" به شدت کاهش می یابد.
بدون اشعه رادیواکتیو: برخلاف اسکن هسته ای، در این روش بیمار در معرض اشعه های مضر قرار نمی گیرد و از مواد رادیواکتیو استفاده نمی شود.
ارزیابی همزمان ساختار: پزشک می تواند علاوه بر رگ ها، وضعیت دریچه های قلب را نیز در هنگام فعالیت شدید بررسی کند.
استرس اکو چگونه انجام می شود؟
این تست معمولاً به دو روش انجام می گردد:
۱. با استفاده از تردمیل (ورزش): بیمار روی تردمیل می رود تا ضربان قلب به حد نصاب برسد، سپس بلافاصله اکو انجام می شود تا تغییرات حرکت دیواره قلب ثبت گردد.
۲. با استفاده از دارو (دوبوتامین): در افرادی که توانایی راه رفتن روی تردمیل را ندارند مانند سالمندان یا افراد دارای مشکلات مفصلی، از داروی دوبوتامین برای شبیه سازی حالت ورزش و افزایش ضربان قلب استفاده می شود.
اگر پس از افزایش ضربان قلب، بخشی از عضله قلب به خوبی منقبض نشود یا حرکت دیواره آن ضعیف شود، نشاندهنده این است که رگِ مربوط به آن ناحیه دچار گرفتگی یا تنگی شدید شده و اکسیژن کافی به عضله نمی رسد.
مزایای تست استرس اکوکاردیوگرافی
۱- به طور سرپایی در مطب انجام می شود و نیاز به مراجعه به بیمارستان و مراکز تشخیص نمی باشد.
۲- در بیمارانی که به علّت پا درد توان انجام تست ورزش ندارند، قابل انجام است.
۳- در بیماران چاق که دقت سایر روش ها کمتر است، این تست به راحتی قابل انجام است.
۴- در بیماران ریوی و آسم که اسکن هستهای خطرناک است قابل انجام است.
۵- در بیماران دیابتی و نارسایی کلیه که ماده حاجب در سی تی آنژیوگرافی باعث فشار به کلیه میشود، به راحتی و بدون هیچ عارضه کلیوی قابل انجام است.
۶- هزینه انجام آن از اسکن هستهای و سیتی آنژیو به مراتب کمتر است و تحت پوشش بیمه می باشد.
۷- از همه مهم تر این که این تست توسط خود فوق تخصص قلب (فلوشیپ اکوکاردیوگرافی) انجام شود.
۸- تنها تستی است که نیاز به تست های تکمیلی ندارد، مثلاً در تست های ورزش یا اسکن هسته ای یا سیتی آنژیو باید بیمار در جلسه ای جداگانه اکو شود ولی در این تست اکوی قلب و تست استرس در یک جلسه انجام می شود.
۹- به طور کلی از نظر هزینه، وقت و دقت تستی بسیار بسیار ایده آل است.
تست ورزش
تست ورزش یکی از انواع تست های استرسی است که برای ارزیابی اولیه گرفتگی عروق قلب و تعیین ظرفیت عملکردی بیمار قابل استفاده است. این تست نشان می دهد که قلب شما در حین فعالیت شدید فیزیکی تا چه حد توانایی پاسخگویی به نیاز بدن را دارد.
در این روش بیمار بر روی دستگاه تردمیل قرار می گیرد. تست با سرعت و شیب کم شروع شده و طبق پروتکل های استاندارد، هر ۳ دقیقه شدت آن افزایش می یابد. در تمام این مدت، تغییرات نوار قلب بیمار، فشار خون و ضربان قلب به صورت لحظهای ثبت می گردد.
تست ورزش چه زمانی متوقف می شود؟
این تست تا زمانی ادامه می یابد که ضربان قلب به حد هدف برسد، مگر اینکه بیمار دچار علائمی مثل درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، سرگیجه یا تغییرات خطرناک در نوار قلب شود که در این صورت تست بلافاصله متوقف می گردد.
در حال حاضر با توجه به اینکه روش های بسیار دقیق تری (مانند استرس اکوکاردیوگرافی و سی تی آنژیوگرافی) جهت بررسی گرفتگی عروق وجود دارد، این روش تنها در موارد خاصی استفاده میشود؛ از جمله:
ارزیابی آمادگی جسمانی: پیش از شروع برنامه های ورزشی سنگین در افراد میانسال.
بررسی آریتمی های ناشی از ورزش: تشخیص ضربان های نامنظمی که فقط هنگام فعالیت رخ می دهند.
ارزیابی پاسخ فشار خون: بررسی اینکه آیا فشار خون بیمار در حین فعالیت به طور غیرطبیعی بالا می رود یا خیر.
غربالگری اولیه: در افرادی که ریسک پایینی دارند و علائم آن ها مشکوک است.
بزرگترین ضعف تست ورزش، احتمال بالای «مثبت کاذب» یا «منفی کاذب» است. به این معنا که ممکن است رگ های قلب فرد گرفتگی داشته باشند اما نوار قلب در حین ورزش تغییری نشان ندهد و یا بالعکس. به همین دلیل در موارد مشکوک، متخصصین قلب ترجیح می دهند از استرس اکو استفاده کنند تا مستقیماً حرکت عضله قلب را مشاهده کنند.
تست ورزش چه زمانی انجام می شود؟
افراد جوان با دردهای قفسه سینه
بررسی ظرفیت عملکردی بیماران بعد از سکته قلبی
بررسی ظرفیت عملکردی افرادی که کاندید عمل جراحی هستند.
سوالات متداول درباره اکوکاردیو گرافی (اکو قلب)
۱. آیا برای انجام اکو قلب باید ناشتا باشیم؟
برای اکوی معمولی نیازی به ناشتا بودن نیست و می توانید طبق روال عادی غذا بخورید و داروهایتان را مصرف کنید. اما در اکوی مری به دلیل جلوگیری از حالت تهوع و خطرات ورود مواد غذایی به مجاری تنفسی، حتماً باید ۶ تا ۸ ساعت قبل از تست ناشتا باشید.
۲. اکوکاردیوگرافی چقدر زمان میبرد؟
یک اکوی قلب استاندارد معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه زمان می برد. اگر نیاز به بررسی های دقیق تر مانند داپلر رنگی یا استرس اکو باشد، ممکن است این زمان تا ۴۵ دقیقه افزایش یابد.
۳. آیا اکو قلب برای جنین یا زنان باردار ضرر دارد؟
خیر؛ اکوکاردیوگرافی از امواج صوتی استفاده می کند که کاملاً بی خطر است. برخلاف رادیولوژی یا سی تی اسکن، هیچ گونه اشعه یا رادیواکتیوی در این روش وجود ندارد و ایمن ترین راه برای بررسی قلب در دوران بارداری است.
۴. تفاوت اکوکاردیوگرافی با نوار قلب (ECG) چیست؟
نوار قلب تنها فعالیت الکتریکی و ریتم قلب را ثبت می کند اما اکو قلب یک تصویر ویدئویی زنده از ساختار قلب، ضخامت دیواره ها، سلامت دریچه ها و قدرت پمپاژ فراهم می کند.
۵. عدد EF در برگه اکو به چه معناست؟
EF یا Ejection Fraction نشان دهنده قدرت پمپاژ خون توسط بطن چپ است. عدد نرمال معمولاً بین ۵۰ تا ۷۰ درصد است. اگر این عدد در اکو پایین تر از حد نرمال باشد، می تواند نشان دهنده نارسایی قلبی یا آسیب به عضله قلب در اثر سکته باشد.
۶. آیا اکو قلب می تواند گرفتگی رگ ها را نشان دهد؟
اکوی معمولی در حالت استراحت مستقیماً رگ های کرونر را نمی بیند اما پزشک با دیدن ضعف در حرکت دیواره های قلب متوجه می شود که آن ناحیه خون رسانی ضعیفی دارد. برای تشخیص دقیق تر گرفتگی عروق معمولاً استرس اکو تجویز می شود.
۷. چرا گاهی پزشک اکوی مری را به جای اکوی معمولی توصیه می کند؟
در برخی افراد مانند کسانی که چاقی مفرط یا بیماری ریوی دارند، دنده ها و لایه های چربی مانع از وضوح تصویر در اکوی معمولی می شوند. چون مری دقیقاً پشت قلب قرار دارد، اکوی مری تصویری بسیار شفاف و دقیق از حفرات و دریچه ها به خصوص برای شناسایی لخته یا عفونت ارائه می دهد.
دکتر بهنام واقفی
فلوشیپ فوق تخصصی قلب و عروق، متخصص درمان واریس و عضو انجمن قلب و عروق آمریکا و اروپا می باشد. این مقاله با نظر و تایید ایشان که مولف چندین مقاله و کتاب در مورد قلب و عروق می باشند و سال هاست که تجربه درمان بیماران در کلینیک فوق تخصصی خود را دارند؛ نوشته شده است.
مشاوره پزشکی