ونوگرافی : انواع، مراحل انجام و توصیه ها

ونوگرافی روشی است که با استفاده از اشعه ایکس به بررسی رگ ها و تشخیص اختلالاتی مانند واریس و لخته خون می پردازند.

ونوگرافی روش تصویربرداری تخصصی با استفاده از اشعه ایکس است که برای تشخیص مشکلات وریدی مانند واریس پا، ترومبوز ورید عمقی (DVT) و نارسایی وریدی به کار می رود. 

ونوگرافی چیست و چرا برای واریس پا اهمیت دارد؟

ونوگرافی (Venography) یا فلبوگرافی (Phlebography) یک تکنیک تصویربرداری پزشکی است که با استفاده از ماده حاجب مخصوص و اشعه ایکس، تصویر دقیقی از سیستم وریدی بدن ارائه می دهد. این روش به عنوان "استاندارد طلایی" برای تشخیص بسیاری از بیماری های وریدی شناخته می شود، به ویژه زمانی که سایر روش های غیرتهاجمی نتایج قطعی ارائه نمی دهند.

بر اساس منابع معتبر مانند رادیولوژی سوسایتی آو نورث امریکا (RSNA) و کالج آمریکایی رادیولوژی (ACR)، ونوگرافی نقش حیاتی در تشخیص دقیق شرایطی مانند ترومبوز ورید عمقی (DVT)، نارسایی وریدی، ناهنجاری های مادرزادی عروقی و ارزیابی وریدهای پیش از انجام اعمال جراحی دارد.

انواع ونوگرافی: کدام روش مناسب تر است؟

ونوگرافی انواع مختلفی دارد که با توجه به نوع مشکل و تشخیص پزشک انجام می شوند:

۱. ونوگرافی استاندارد (سنتی)

این روش کلاسیک با تزریق ماده حاجب به داخل ورید و ثبت تصاویر اشعه ایکس انجام می شود. طبق راهنمای انجمن قلب آمریکا (AHA)، این روش برای ارزیابی جریان خون وریدی و شناسایی لخته های خون کاربرد گسترده ای دارد.

۲. سی تی ونوگرافی (سی تی وی CTV)

در این تکنیک پیشرفته پس از تزریق ماده حاجب از اسکنر سیتی برای تولید تصاویر سه بعدی دقیق از سیستم وریدی استفاده می شود. مطالعات  نشان می دهد سی تی ونوگرافی حساسیت بالا در تشخیص DVT یا ترومبوز ورید عمقی دارد.

۳. ام آر ونوگرافی (ام آر وی MRV)

ام آر ونوگرافیبدون استفاده از اشعه ایکس و با بهره گیری از میدان مغناطیسی قوی انجام می شود. این روش گزینه ایمن برای بیماران حساس به اشعه یا ماده حاجب یددار است زیرا نیاز به تزریق ماده رادیواکتیو ندارد و می تواند تصاویری دقیق از رگ ها و عروق بدن تهیه کند.

کاربرد روش ونوگرافی در بیماری های وریدی و عروقی

ونوگرافی در تشخیص بیماری و اختلالات وریدی و عروقی از جمله وارد زیر نیز کاربرد دارد:

تشخیص ترومبوز ورید عمقی (DVT)

DVT یکی از خطرناک ترین بیماری های وریدی است که می تواند منجر به آمبولی ریوی و مرگ شود. ونوگرافی با دقت بالا می تواند وجود، اندازه و محل دقیق لخته را شناسایی کند.

ارزیابی واریس پا و نارسایی وریدی با استفاده از ونوگرافی

ونوگرافی نقشه کاملی از شبکه وریدی پاها ارائه می دهد و به پزشک کمک می کند:

• منشأ رفلاکس (برگشت خون) را شناسایی کند.

• عملکرد دریچه های وریدی را ارزیابی نماید.

• بهترین روش درمانی واریس مانند لیزر، رادیوفرکوئنسی، اسکلروتراپی یا جراحی را انتخاب کند.

قبل از انجام عمل های پیچیده مانند جراحی بایپس وریدی، ونوگرافی اطلاعات حیاتی درباره آناتومی و وضعیت عملکردی وریدها فراهم می کند.

قبل از ونوگرافی چه باید کرد؟

۱. ناشتا بودن ۴-۶ ساعت قبل از عمل (طبق دستور پزشک)
۲. اطلاع دادن درباره آلرژی و حساسیت ها (به ویژه به ید یا ماده حاجب)
۳. گزارش سابقه بیماری های کلیوی، قلبی یا دیابت
۴. اطلاع از بارداری یا احتمال بارداری

مراحل انجام ونوگرافی

پیش از انجام ونوگرافی ممکن است از بیمار خواسته شود تا گان مخصوص بپوشد و اشیای فلزی مانند جواهرات یا عینک بیرون آورده شود. سپس روی تخت یا میز مخصوص دراز بکشد.

۱. تزریق ماده حاجب: معمولاً از طریق ورید پا یا دست انجام می شود. ممکن است کمی احساس گرما یا بی حسی ایجاد شود که این حالت موقتی است و برطرف خواهد شد.
۲. تصویربرداری: بیمار با کمربند ایمنی بسته می شود و عکس ها با استفاده از اشعه ایکس از مناطق مورد نظر گرفته می شود. بیمار در این مرحله باید آرام باشد و تکان نخورد.
۳. تفسیر تصاویر: رادیولوژیست تصاویر را تحلیل می کند.

مدت زمان کل معمولاً بین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه است و بیمار معمولاً همان روز مرخص می شود.

مزایای روش ونوگرافی واریس پا

مزایای این روش طبق تحقیقات عبارتند از:

• دقت تشخیصی بسیار بالا

• ارائه اطلاعات آناتومیک دقیق

• امکان تشخیص همزمان چندین مشکل وریدی

• در دسترس بودن نسبی در مراکز درمانی

معایب و خطرات احتمالی ونوگرافی

ونوگرافی با وجود دقت تشخیصی بالا، یک روش تهاجمی محسوب می‌ شود و با عوارض و محدودیت‌ هایی همراه است. درک این موارد برای تصمیم‌ گیری آگاهانه بیمار و پزشک ضروری است.

۱. عوارض مرتبط با ماده حاجب کنتراست

الف) واکنش‌ های آلرژیک و حساسیتی

• واکنش‌های خفیف تا متوسط : کهیر، خارش، حالت تهوع، احساس گرمای گذرا.

• واکنش‌های شدید:تورم عمقی پوست، گرفتگی ناگهانی عضلات تنفسی و شوک آنافیلاکتیک که می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد.

ب) نفروپاتی یا آسیب کلیوی ناشی از ماده حاجب

• تعریف: کاهش عملکرد کلیه در طی ۴۸-۷۲ ساعت پس از تزریق.

• گروه‌ های پرخطر: بیماران با نارسایی کلیوی از قبل موجود، دیابت، نارسایی احتقانی قلب، کم‌آبی بدن و افراد مسن.

• پیشگیری: هیدراتاسیون یا نوشیدن آب کافی قبل و بعد از عمل، استفاده از حداقل حجم ماده حاجب، گزینه‌های جایگزین در بیماران پرخطر.

ج) حساسیت به ید

• ماده حاجب مورد استفاده در ونوگرافی استاندارد و سی تی معمولاً حاوی ید است و در افرادی که نسبت به این ماده حساسیت یا آلرژی دارند ممکن است واکنش ایجاد کند.

۲. عوارض مرتبط با تزریق داخل وریدی و دسترسی عروقی

• اکستراازاسیون یا نشت ماده به بافت اطراف: می‌تواند باعث درد، تورم، قرمزی و در موارد شدید نکروز یا مرگ بافت پوست به ویژه اگر محلول با غلظت بالا باشد، شود.

• ترومبوفلبیت (التهاب ورید): ایجاد لخته در ورید تزریق.

• هماتوم یا کبودی و خونریزی در محل تزریق.

• عفونت در محل ورود کاتتر (نادر).

• آسیب عصبی مجاور (بسیار نادر).

۳. مواجهه با اشعه یونیزان (در ونوگرافی استاندارد و سیتی)

• اگرچه دوز اشعه در یک ونوگرافی ساده اندک است اما برای زنان باردار یا مظنون به بارداری یک ممنوعیت نسبی محسوب می‌شود (مگر در شرایط اورژانسی حیاتی).

• خطر افزایشی اندک برای ایجاد سرطان در درازمدت به ویژه با تکرار فرآیندها.

۴. معایب و محدودیت‌ ها

۵. خطرات بسیار نادر اما جدی

• آمبولی ریوی در حین یا بلافاصله بعد از عمل (اگر لخته موجود جابجا شود).

• کاهش جریان خون و اکسیژن اندام (اگر تزریق به صورت تصادفی در سرخرگ انجام شود).

• واکنش‌های تاخیری به ماده حاجب (ظهور دیررس کهیر یا التهاب پوست تا چند روز بعد).

راهکارهای کاهش خطر و مدیریت عوارض ونوگرافی

برای کاهش عوارض و خطرات احتمالی ونوگرافی می توان اقدامات زیر را در نظر گرفت:

۱. ارزیابی دقیق قبل از عمل:
- بررسی سابقه حساسیت (به ویژه به ید، غذاهای دریایی، ماده حاجب قبلی).
- آزمایش عملکرد کلیه (کراتینین خون) در بیماران پرخطر.
- بررسی بارداری در زنان در سن باروری.

۲. استفاده از پروتکل‌های مدرن:
- استفاده از مواد حاجب ایزوسمولار یا کم‌اسمولار جدید که عوارض کلیوی و آلرژیک کمتری دارند.
- پیش‌درمانی با کورتیکواستروئید و آنتی‌هیستامین برای بیماران با سابقه واکنش آلرژیک.

۳. جایگزینی با روش‌های غیرتهاجمی‌تر (در صورت امکان و تشخیص پزشک):
- سونوگرافی داپلر رنگی: خط اول تشخیص برای DVT و نارسایی وریدی سطحی.
- ام‌آر ونوگرافی (MRV): بدون اشعه و با ماده حاجب گادولینیم که خطر نفروتوکسیسیتی یا آسیب کلیوی بسیار کمتری دارد.

۴. هیدراتاسیون کافی: نوشیدن آب کافی قبل و بعد از انجام ونوگرافی برای دفع سریع‌تر ماده حاجب.

مقایسه عوارض و مزایای روش ونوگرافی یا فلبوگرافی

ونوگرافی زمانی توصیه می‌شود که مزیت تشخیصی آن به وضوح بر خطراتش ارجحیت داشته باشد، مانند:

• شک بالا به DVT با سونوگرافی منفی یا غیرقطعی.

• برنامه‌ریزی برای جراحی وریدی پیچیده.

• ارزیابی ناهنجاری‌های مادرزادی عروقی.

تصمیم نهایی برای انجام این فرآیند باید پس از مشاوره دقیق بین پزشک معالج (فلبولوژیست یا جراح عروق)، رادیولوژیست و خود بیمار با در نظر گرفتن کامل شرایط خاص فرد اتخاذ شود.

جایگزین های ونوگرافی: سونوگرافی داپلر

سونوگرافی داپلر رنگی امروزه به عنوان خط اول تشخیص بیماری های وریدی مطرح است و یک روش غیرتهاجمی، بدون اشعه و با دقت بالا معرفی شده است.

با این حال ونوگرافی در موارد زیر همچنان ارجحیت دارد:

• نتایج غیرقطعی سونوگرافی

• آناتومی پیچیده وریدی

• ارزیابی قبل از اعمال جراحی پیچیده

• بیماران چاق که سونوگرافی کیفیت تشخیصی پایینی دارد

نتایج ونوگرافی: تفسیر یافته ها

نتایج طبیعی ونوگرافی نشان دهنده:

• جریان آزاد ماده حاجب در تمام وریدها

• عدم وجود نقایص پرکردگی (نشانه لخته)

• عملکرد طبیعی دریچه های وریدی

• عدم تنگی یا انسداد در مسیر وریدی

یافته های غیرطبیعی ممکن است شامل:

• نقص پرکردگی: نشانه کلاسیک لخته خون

• قطع جریان: نشانه انسداد کامل ورید

• رفلاکس (برگشت خون): نشانه نارسایی دریچه ای

• توسعه شبکه جانبی: نشانه انسداد مزمن

اقدامات و مراقبت های بعد از ونوگرافی

۱. نوشیدن مایعات فراوان برای دفع ماده حاجب
۲. مراقبت از محل تزریق و پانسمان
۳. گزارش فوری هرگونه عارضه غیرمعمول به پزشک
۴. پیگیری منظم با متخصص ورید (فلبولوژیست) بر اساس نتایج

جمع بندی: نقش ونوگرافی در تشخیص بیماری های عروقی و وریدی

ونوگرافی با وجود ظهور روش های جدید تصویربرداری همچنان به عنوان یک ابزار تشخیصی قدرتمند و استاندارد طلایی در بسیاری از شرایط پیچیده وریدی باقی مانده است. تصمیم گیری درباره انجام این روش باید توسط پزشک، فلبولوژیست، رادیولوژیست و جراح عروق با در نظر گرفتن شرایط خاص هر بیمار انجام شود.

تکنیک های جدیدتر مانند سی تی ونوگرافی و ام آر ونوگرافی با کاهش عوارض و افزایش دقت، آینده روشنی را برای تصویربرداری وریدی نوید می دهند. با این حال انتخاب روش تشخیصی مناسب باید بر اساس شواهد علمی روز و ویژگی های هر بیمار صورت پذیرد.

سؤالات متداول درباره ونوگرافی

۱- آیا ونوگرافی دردناک است؟

احساس سوزش مختصر هنگام تزریق ماده حاجب طبیعی است. کل پروسه با بی حسی موضعی انجام می شود و درد قابل تحملی دارد.

۲- چه کسانی نباید ونوگرافی انجام دهند؟

• زنان باردار (مگر در شرایط اورژانسی)

• افراد با نارسایی شدید کلیوی

• بیماران با حساسیت شدید به ماده حاجب

• افراد با نارسایی احتقانی قلب پیشرفته

۳- دقت ونوگرافی چقدر است؟

ونوگرافی با دقت بیش از ۹۵٪ بالاترین دقت تشخیصی در بین روش های تصویربرداری وریدی را داراست.